01

نیمه پنهان پلوتو و معمای کمربند تاریک

تصویری که افق های نو (New Horizons) از سمت رو به کارنِ (Charon) پلوتو ثبت نموده، یکی از عجیب ترین تضادهای نوری در منظومه شمسی را آشکار می نماید. این منطقه که شامل زنجیره ای از لکه های تیره است، دانشمندان را با این سوال روبرو نموده که آیا این تیرگی ها ناشی از رسوبات هیدروکربنی پیچیده موسوم به تولین (Tholins) هستند یا فعالیت های زمین شناختی درونی؟

جالب است بدانید که این ناحیه به علت قفل گرانشی، همواره رو به بزرگ ترین قمر پلوتو واقع شده است. اصلاح تاریخی مهم این است که برخلاف تصورات اولیه در زمان مخابره عکس، این منطقه ها صرفاً سایه نبودند، بلکه ترکیبات شیمیایی پایداری هستند که میلیاردها سال تحت تابش فرابنفش شکل گرفته اند. این تضاد رنگی شدید میان قطب های روشن و کمربند تیره، پلوتو را از یک گوی یخی مرده به یک آزمایشگاه شیمیایی فعال تبدیل کرد.

02

اطلس 5؛ اسبی چوبی برای تروا در اعماق فضا

پرتاب فضاپیمای افق های نو با موشک اطلس 5 (Atlas V) در سال 2006، رکورد سریع ترین خروج از مدار زمین را شکست. این فضاپیما با سرعتی بیش از 58 هزار کیلومتر بر ساعت، گویی از چله کمان رها شد تا پیش از آنکه پلوتو در مدار طولانی اش از خورشید دورتر و منجمدتر گردد، به آن برسد. مهندسان ناسا مجبور بودند وزن فضاپیما را به مقدار یک پیانو کوچک نگه دارند تا این شتاب میسر گردد.

نکته ای که کمتر به آن اشاره می گردد، استفاده از یاری گرانشی (Gravity Assist) سیاره مشتری بود. افق های نو در سال 2007 با نزدیک شدن به مشتری، از گرانش بزرگ این غول گازی مانند یک قلاب سنگ استفاده کرد تا سرعت خود را افزایشی چشمگیر دهد. بدون این مانور هوشمندانه، رسیدن به پلوتو به جای 9 سال، بیش از 14 سال به طول می انجامید و احتمالاً باتری های اتمی آن قبل از رسیدن به مقصد تمام می شدند!

03

ژئولوژی پلوتو؛ وقتی یخ ها جریان می یابند

ساختارهای چندوجهی که در تصاویر اولیه پلوتو دیده می شد، در واقع سلول های همرفتی (Convection Cells) در دشت بزرگ اسپوتنیک پلانیتیا هستند. در این منطقه، یخ نیتروژن مانند گدازه های آتشفشانی اما در دمای بسیار پایین، از لایه های زیرین به بالا می آید و الگوهای هندسی عجیبی ایجاد می نماید. این نشان می دهد که قلب پلوتو برخلاف ظاهر یخ زده اش، هنوز از درون گرم است.

خیلی ها فکر می کردند پلوتو شبیه به ماهِ خودمان، پر از گودال های برخوردی تکراری باشد، اما این فضاپیما نشان داد که بخش هایی از سطح آن هیچ گودالی ندارند؛ یعنی سطح پلوتو مدام در حال نوسازی و پوست اندازی است. واقعاً چه کسی فکرش را می کرد یک سیاره کوتوله در انتهای تاریک منظومه شمسی، چنین فعال و پرجنب وجوش باشد؟ انگار پلوتو دارد به ما می گوید: دود از کنده بلند می گردد!

زنگ سرگرمی: پلوتو و میکی موس!

زمانی که اولین تصاویر باکیفیت از قلب معروف پلوتو منتشر شد، کاربران شبکه های اجتماعی متوجه شباهت عجیب لکه های تاریک پایین آن به سگ معروف دیزنی، یعنی پلوتو شدند! جالب است بدانید که سیاره پلوتو و این شخصیت کارتونی هر دو در یک سال (1930 میلادی) به دنیا آمدند و حالا بعد از دهه ها، بالاخره در اعماق فضا به هم رسیدند. انگار طبیعت هم شوخ طبعی خاص خودش را دارد!

04

تلاقی ایستگاه فضایی و خورشیدگرفتگی

عبور ایستگاه فضایی بین المللی (ISS) از مقابل خورشید در جریان یک گرفت جزئی، اوج هنر محاسبات نجومی است. این ایستگاه با سرعتی معادل 7.6 کیلومتر بر ثانیه حرکت می نماید و ثبت آن به صورت یک ضد نور دقیق، به دوربینی با سرعت شاتر بسیار بالا احتیاج دارد. در واقع، عکاس باید مکانی را پیدا می کرد که خط باریک سایه ایستگاه و سایه ماه روی زمین با هم تلاقی داشته باشند.

این پدیده از منظر فیزیک نور، یک گذر (Transit) دوبار است. ماه که در فاصله 384 هزار کیلومتری است، بخش بزرگی از خورشید را می پوشاند، در حالی که ایستگاه فضایی در ارتفاع 400 کیلومتری، تنها مانند یک حشره کوچک به نظر می رسد. این مقیاس های متفاوت فاصله، در یک فریم تصویری، درک ما از عمق فضا را به چالش می کشد.

05

حلقه الماس در سرمای نروژ

خورشیدگرفتگی سال 2015 در مجمع الجزایر سوالبارد (Svalbard)، یکی از دراماتیک ترین رویدادهای رصدی قرن بود. پدیده حلقه الماس که در لحظه خروج خورشید از پشت ماه رخ می دهد، ناشی از عبور آخرین پرتوهای نور از میان دره های عمیق لبه ماه است. این لحظه کوتاه، قدرت خورشید را حتی در پوشیده ترین حالت ممکن به رخ می کشد.

از نظر جامعه شناسی نجومی، این گرفت ها باعث رونق گردشگری در منطقه ها دورافتاده می شوند. لانگ یربین (Longyearbyen) که شمالی ترین شهر دنیاست، در آن روز پذیرای هزاران منجمی بود که سرمای منفی 20 درجه را به جان خریدند. این همبستگی انسانی برای تماشای یک رخداد چند دقیقه ای، نشان دهنده کشش درونی بشر به سمت ناشناخته های آسمانی است.

06

طوفان های خورشیدی و پایکوبی رنگ ها در سوئد

شفق قطبی (Aurora Borealis) که در مارس 2015 ثبت شد، نتیجه یک خروج جرم از تاج خورشیدی (CME) کلاس شدید بود. وقتی ذرات باردار خورشیدی به میدان مغناطیسی زمین برخورد می نمایند، به وسیله خطوط مغناطیسی به سمت قطب ها راهنمایی شده و با برخورد به اتم های اکسیژن و نیتروژن جو، نورهای سبز و قرمز فراوری می نمایند. این دقیقاً همان فرآیندی است که در لامپ های نئون رخ می دهد.

رصدخانه شب را دریاب (Carpe Noctem) در این تصویر، نمادی از عشق به نجوم آماتوری است. عکاسان در این شب ها با پدیده ای به نام شکاف مغناطیسی روبرو بودند که اجازه می داد شفق ها حتی در عرض های جغرافیایی پایین تر مثل آلمان هم دیده شوند. این طوفان ها علاوه بر زیبایی، هشداری برای زیرساخت های مخابراتی و ماهواره های دور زمین محسوب می شوند.

07

نگاهی از ایستگاه فضایی به سایه ماه

تماشا سایه ماه بر روی زمین از فضا، تجربه ای کاملاً متفاوت از تماشای گرفت روی زمین است. این لکه سیاه که به آن چتر (Umbra) گفته می گردد، مانند یک لکه جوهر روی فرش نیلگون زمین حرکت می نماید. فضانوردان ایستگاه فضایی در سال 2006 شاهد بودند که چگونه بخشی از زمین در میانه روز، ناگهان در تاریکی مطلق فرو رفت.

این زاویه دید به ما یاری می نماید تا هندسه سماوی را بهتر درک کنیم. سرعت حرکت این سایه حدود 2 هزار کیلومتر بر ساعت است که از سرعت صوت نیز فراتر می رود. تماشای این پدیده از ارتفاع 400 کیلومتری، به انسان یادآوری می نماید که ما در یک سیستم مکانیکی بسیار دقیق و در عین حال ظریف زندگی می کنیم که قوانین فیزیک بر آن حکمرانی می نمایند.

زنگ سرگرمی: آیا دیوار چین از ماه دیده می گردد؟

سال هاست که کتاب های درسی می گویند دیوار بزرگ چین تنها ساخته دست بشر است که از ماه دیده می گردد. اما حقیقت این است که فضانوردان می گویند تماشا دیوار چین از ماه مثل این است که بخواهید یک تار مو را از فاصله صد متری ببینید! در واقع، این دیوار حتی از مدار نزدیک زمین (LEO) هم به سختی و فقط با لنزهای قوی دیده می گردد. پس اگر روی ماه رفتید، وقتتان را برای پیدا کردن دیوار تلف نکنید، به جایش از چشم انداز زمین لذت ببرید!

08

ملاقه بزرگ؛ راهنمای باستانی مسافران شب

ملاقه بزرگ (Big Dipper) نه یک صورت فلکی، بلکه یک صورت واره (Asterism) در دل صورت فلکی خرس بزرگ است. این هفت ستاره درخشان در طول تاریخ به وسیله دریانوردان و کویرنوردان برای یافتن ستاره قطبی مورد استفاده قرار می گرفتند. نکته علمی جالب این است که بیشتر این ستاره ها عضو یک گروه متحرک ستاره ای (Ursa Major Moving Group) هستند و با هم در فضا حرکت می نمایند.

تغییر شکل این ملاقه در طول 100 هزار سال آینده، به علت حرکت های خاص (Proper Motion) هر ستاره است. یعنی اجداد غارنشین ما ملاقه را با شکلی متفاوت می تماشاد و نوادگان دور ما شاید اصلاً نام ملاقه را روی آن نگذارند. این ثبات ظاهری آسمان در طول عمر یک انسان، تنها خطای دیدی ناشی از فواصل نجومی بسیار زیاد است.

09

شکارچی و ابرهای مولکولی پنهان

صورت فلکی شکارچی (Orion) چیزی فراتر از چند ستاره درخشان است؛ این منطقه یک کارخانه بزرگ ستاره سازی است. سحابی های نشری و بازتابی که در این تصویر دیده می شوند، محل تولد ستاره های تازه از دل غبار و گاز هیدروژن هستند. استفاده از فیلتر H-Alpha در عکاسی نجومی به ما اجازه می دهد تا گازهای یونیزه شده را که با چشم غیرمسلح دیده نمی شوند، به رنگ سرخ درخشان ببینیم.

ابط الجوزا (Betelgeuse)، غول سرخی که در شانه شکارچی واقع شده است، در مراحل انتهای عمر خود است و هر لحظه (در مقیاس نجومی) ممکن است به یک ابرنواختر تبدیل گردد. اگر این اتفاق بیفتد، نور آن به قدری زیاد خواهد بود که برای هفته ها در طول روز هم دیده می گردد. این تضاد میان زایشگاه های ستاره ای و ستاره های در حال مرگ، شکارچی را به نمادی از چرخه حیات در کیهان تبدیل نموده است.

10

خورشیدگرفتگی در قطب جنوب؛ ماموریتی غیرممکن

ثبت خورشیدگرفتگی سال 2003 در جنوبگان، چالش های تکنیکی و انسانی بی شماری داشت. عکاسان باید در دمای زیر صفر مطلق و با تجهیزاتی که ممکن بود یخ بزنند، منتظر لحظه ای می ماندند که خورشید در ارتفاع بسیار کمی از افق قرار داشت. این موقعیت باعث شد تا تاج خورشیدی (Corona) در زمینه ای از آسمان گرگ ومیش دیده گردد که جلوه ای بی نظیر به آن می بخشید.

این سفر نه تنها یک کوشش علمی، بلکه یک ماجراجویی اکتشافی بود. در آن موقع، پیش بینی دقیق شرایط جوی در قطب کار بسیار سختی بود و شانس موفقیت گروه بسیار پایین برآورد می شد. حضور عکاس دیگری در کادر، به این تصویر حس مقیاس و انسانیت بخشیده است؛ یادآوری این نکته که ما چقدر در برابر عظمت منظومه شمسی کوچک و در عین حال کنجکاو هستیم.

11

دیوار ماکیان؛ مرزهای آفرینش در غبار

دیوار ماکیان (Cygnus Wall) در واقع لبه بیرونی یک ابر بزرگ گازی است که به وسیله بادهای ستاره ای و تابش های فرابنفش ستاره های پرجرم تراشیده شده است. این ساختار که بخشی از سحابی آمریکای شمالی است، نشان دهنده نبرد میان نور ستاره ها و غلظت غبارهای کیهانی است. رنگ های مصنوعی در این تصاویر برای تفکیک اتم های مختلف مثل گوگرد، هیدروژن و اکسیژن (پالت هابل) به کار می روند.

این دیوار غباری، ستاره های در حال شکل گیری را در خود پنهان نموده است که فقط با تلسکوپ های فروسرخ (Infrared) قابل مشاهده هستند. زیبایی بصری این سحابی ها ریشه در فیزیک پلاسما دارد. هر پیچ وتابی که در این تصویر می بینید، نتیجه شوک های امواج ستاره ای است که با سرعتی باورنکردنی در فضا حرکت می نمایند و ماده خام برای تشکیل منظومه های خورشیدی آینده را فشرده می سازند.

آخرین تصویر از پلوتویی که رو به کارن دارد

هرچه افق های نو بیشتر به پلوتو و قمرهایش نزدیک می گردد تصاویر ارسالی اش به زمین نشان دهنده سطح عجیب وغریب این سیاره کوتوله است و باعث حیرت بیشتر دانشمندان می گردد. تصویر بالا دو روز پیش گرفته شده است و بخشی از پلوتو را نشان می دهد که رو به کارن (شارن- بزرگ ترین قمر پلوتو) دارد. مهم ترین ویژگی این تصویر، کمربند تیره و تاریکی است که در پایین تصویر دیده می گردد و دورتادور سیاره کوتوله کشیده شده است. معلوم نیست که این منطقه ها کوه اند یا سطوح صاف، چرا مرزهای چنین معین دارند و چرا منطقه ها روشن تر با این فاصله بین این تیرگی ها وجود دارند. از آن جایی که افق های نو به زودی از کنارِ سوی دیگر پلوتو می گذرد؛ این تصویر از این فاصله برترین تصویر از این دنیای دوردست است که بشر به چشم خود دیده است. اگر همان طور که تخمین زده شده فضاپیما به سلامت و سرِ وقت از کنار پلوتو بگذرد؛ تصاویر سوی دیگر آن - که در نزدیک ترین فاصله گرفته خواهند شد- 300 بار با جزئیاتی بیشتر خواهند بود.

عکس: افق های نو به سوی پلوتو پرتاب می گردد

مقصد: پلوتو. فضاپیمای افق های نو (New Horizons) در سال 1385/2006 از سکوی پرتابش در کیپ کاناورال (در فلوریدا-آمریکا) پرتاب شد تا ماجراجویی اش را به دوردست های منظومه شمسی شروع کند. این وسیله سریع ترین فضاپیمایی است که بشر تا به امروز پرتاب نموده است؛ فقط 9 ساعت پس از پرتابش از کنار ماه رد شد و یک سال بعد هم به مشتری رسید. افق های نو پس از سپری کردن یک دهه از منظومه شمسی رد شد و سه شنبه به پلوتو خواهد رسید. تا به امروز هیچ فضاپیمایی پلوتو را، که در هنگام پرتاب افق های نو یک سیاره محسوب می شد، از نزدیک ندیده بود و از نمای نزدیک تصویرِ آن را ثبت ننموده بود. این فضاپیمای روباتیک پس از پلوتو به دیدار یک یا چند جرم از اجرام کمربند کایپر که بسیار دورتر از پلوتو به دور خورشید می گردند سفر خواهد نمود. همان طور که در تصویر می بینید، راکت قدرتمند اطلس 5 فضاپیمای افق های نو را به سمت فضا پرتاب کرد.

سطح شناسی پلوتو

پلوتو همچنان در مرکز توجه است. همین طور که فضاپیمای افق های نو به این دنیای کشف نشده در دورترین بخش منظومه شمسی نزدیک می گردد، ویژگی های سطحی آن بهتر دیده می شوند. فضاپیما تصویر بالا را سه شنبه گذشته گرفته که البته دیروز منتشر شده است. در سوی چپ تصویر ساختاری چندوجهی به عرض 200 کیلومتر به چشم می خورد درحالی که پایین آن عارضه ای پیچیده را می بینید که به طور اُریب روی سیاره کوتوله کشیده شده است. تصاویر و اطلاعاتِ افق های نو درباره این ساختارها در سال های آینده تحلیل و آنالیز خواهند شد تا بتوانیم تاریخِ پلوتو و منظومه شمسی را بهتر درک کنیم. بعد از مسئله ای که هفته گذشته پیش آمد، افق های نو صحیح و سالم روز سه شنبه گذری تاریخی از کنار پلوتو و قمرهایش خواهد داشت.

خورشید و دو گرفتگی!

آیا ممکن است خورشید در زمانی واحد٬ دوبار بگیرد؟ آدینه پیش روز مهمی بود زیرا بخشی از زمین زیر سایه خورشیدگرفتگی کلی کمیابی نهاده شد. اما در همان روز آدینه٬ در بخش هایی از زمین که گرفت خورشید به صورت جزئی بود٬ هم زمان شی ء دومی در مقابل چهره خورشید نهاده شد: ایستگاه فضایی بین المللی که در مداری به دور زمین در حال گردش است. هرچند گرفت های ایستگاه فضایی بین المللی بسیار سریع اند (در این مورد حدود 0/6 ثانیه)٬ چندان پدیده نادری نیستند. ثبت چنین تصویر ترکیبی٬ احتیاج به برنامه ریزی دقیق و البته کمی شانس داشت؛ به خصوص آن که عکاس باید از سد موانع گوناگونی که ممکن بود مانعی میان دوربین و خورشید باشد می گذشت: ابرها. تصویر ترکیبی بالا که به صورت زمان گذر هم ساخته شده از محل Fregenal de la Sierra از جنوب اسپانیا ثبت شده است. قرص تاریک ماه پایین سمت راست را پوشش داده است حال آن که در سطح طرح دار خورشید چند رشته آشکار شده است؛ و اندکی بالاتر از لبه آن شراره ای حلقه ای به چشم می آید.

گرفت اعتدالی شمالی

هوای سرد و برفی همان هوایی است که در ورود به منطقه لانگ یربین در مجمع الجزایر قطبی نوروژ باید انتظار داشت. اما خلاف پیش بینی ها٬ هوا برای رصد سایه ماه در نواحی شمالی کره زمین مناسب به نظر می آمد. این منطقه هنگام خورشیدگرفتگی کلی 20 مارس نزدیک به سه دقیقه در تاریکی فرو رفت؛ در همان حال شکارچیان گرفت٬ خورشید تاریک را در آسمانی سرد و صاف نظاره کردند. تصویر بالا در زمان مناسب و در انتهای فرآیند گرفت کلی ثبت شده است. سایه ماه از افق کنار می رود و با وداع تدریجی ماه از مقابل رخ خورشید٬ تاج های خورشیدی نیز محو می شوند. پرتوهای خورشیدی که از کنار لبه ماه عبور می نمایند شکلی را مانند حلقه الماس درخشان در آسمان پدید می آورند.

تماشای شفق قطبی از حیاط خلوت

در شب 17/18مارس چتر شفق های قطبی بر فراز حیاط خلوت این خانه در یکی از منطقه ها سوئد باز شد. این شفق های قطبی نتیجه یکی از قدرتمند ترین طوفان های ژئومغناطیسی چرخه خورشیدی کنونی است. در آن شب٬ منظره ها شبیه به این٬ در نقاط مختلف دیگر از جمله عرض های جغرافیایی پایین تر مانند ایالات غرب میانه آمریکا نیز دیده شدند. این طوفان مغناطیسی محصول تاج فشان خورشیدی است که حدود 2 روز پیش به سمت زمین پرتاب شد و سپس با مغناط کره ی آن برخورد کرد که فرصت بسیار مناسبی را برای شکارچیان شفق قطبی فراهم آورد. با این تفاسیر٬ نام آن رصدخانه غیرحرفه ای که در سمت راست تصویر در حیاط خانه واقع شده است چیست؟ طبیعتاً نام آن رصدخانه شب را دریاب! Carpe Noctem است.

زمین هنگام خورشید گرفتگی کلی

زمین هنگام خورشیدگرفتگی چگونه به نظر می آید؟ در بعضی منطقه های که مردم نظاره گر گرفت هستند آسمان تیره است زیرا در آن نواحی سایه ماه افتاده است. لکه سایه٬ با سرعتی نزدیک به 2000 کیلومتر بر ساعت از روی زمین می گذرد و نواحی که در مسیر قرار دارند فقط چند دقیقه زیر این لکه تیره قرار خواهند گرفت. تصویر بالا خورشیدگرفتگی کلی مارس 2006 را نشان می دهد که از ایستگاه فضایی بین المللی ثبت شده است. روز آدینه٬ بار دیگر ماه در مقابل خورشید قرار خواهد گرفت و سایه دایره واری روی زمین ایجاد خواهد نمود که این بار از شمال اقیانوس اطلس می گذرد.

ملاقه بزرگ: معروف ترین چینش ستاره ای آسمان نیم کره شمالی

آیا آن را می بینی؟ این پرسش رایجی است که معمولاً برای پیدا کردن یکی از معروف ترین چینش ستاره ای آسمان نیم کره شمالی پرسیده می گردد: ملاقه بزرگ. این گروه ستاره ای یکی از معدود چیزهایی است که که احتمالاً نسل های گوناگون بشر آن را دیده است و خواهد دید. البته در این تصویر نور ستاره های ملاقه بزرگ به صورت دیجیتالی بهبود پیدا نموده اند -در واقعیت٬ آن ها نسبت به ستاره های اطراف٬ این قدر پر نور نیستند. این عکس اوایل این ماه در فرانسه گرفته شده است. این گروه ستاره ای بخشی از صورت فلکی خرس بزرگ(دب اکبر) است. ملاقه بزرگ طرح ستاره ای است که در جوامع گوناگون با نام های متفاوت شناخته می گردد. به نظر می آید که پنج تا از ستاره های ملاقه بزرگ واقعاً در فضا نزدیک یکدیگرند و احتمالاً در زمانی واحد شکل گرفته اند. حرکت نسبی ستاره ها سبب خواهد شد تا در 100 هزار سال آینده نحوه قرارگیری ظاهری ستاره ها در ملاقه بزرگ به تدریج تغییر کند.

ابرهای گازی شکارچی

پرورشگاه های ستاره ای شکارچی٬ در آغوش غبارهای کیهانی و هیدروژن های درخشان نگه داری می شوند. این ناحیه ٬ در لبه ابرهای مولکولی بزرگ در فاصله حدود 1500 سال نوری دورتر واقع شده است. در این نمای خیره نماینده این صورت فلکی مشهور به صورت افقی از چپ به راست دیده می گردد و حدود 30 درجه از آسمان را پوشانده است. سحابی بزرگ شکارچی که نزدیک ترین زایشگاه ستاره ها به ما است٬ تقریباً در سوی راست و نزدیک به مرکز تصویر دیده می گردد. سمت چپ آن سحابی سرِ اسب، M78 و ستاره های کمربند شکارچی قرار دارند. آلفا شکارچی (ابط الجوزا، Betelgeuse) در شانه و ستاره درخشان آبی بتا شکارچی (رجل الجبار، Rigel) در پای این صورت فلکی قرار دارند. اندکی بالاتر از آن سحابی سر جادوگر دیده می گردد که ستاره رجل آن را درخشان نموده است. در سمت چپ٬ نزدیک سر اسب نیز سحابی لاندا-شکارچی (میسا) آرمیده است. طبیعتاً می توان سحابی جبار و ستاره های پرنورش را به آسانی با چشم غیرمسلح دید اما ابرهای غباری و بازتابی باقیمانده از گاز کیهانی وسیعی که در این مجموعه پرسحابی وجود دارد بسیار کم نورند و ثبت آن ها کار سختی است. تصویر بالا٬ تصویر موزاییکی است که از ترکیب چند عکس تلسکوپی بازسازی شده است. در این تصویر٬ عکاس سعی نموده است تا با فیلتر باریک H-Alpha ٬ رشته های وسیع گاز برانگیخته هیدروژن-مانند حلقه بارنارد- را آشکار کند.

خورشیدگرفتگی در انتهای دنیا

آیا حاضرید برای تماشا خورشیدگرفتگی کلی به انتهای دنیا سفر کنید؟ اگر تا حالا این کار را نموده اید٬ آیا با تماشا کسی که پیش از شما آن جا بوده است غافل گیر نشده اید؟ در سال 2003 ٬ در هنگام خورشیدگرفتگی کلی در جنوبگان٬ خورشید٬ ماه٬ قطب جنوب و دو عکاس٬ همگی در یک خط نهاده شدند. حتی با وجود شرایط سخت منطقه ای گروهی از عکاسان مشتاق به انتهای دنیا سفر کردند تا شاهد چشم انداز سورئال پنهان شدن خورشید پشت ماه باشند. تصویر بالا یکی از شگفتی های این سفر است- تصویری متشکل از 4 فریم که به صورت دیجیتالی با یکدیگر ترکیب شده اند تا آن چه که چشم انسان از گرفت دید را به طور واقعی شبیه سازی کند. این تصویر هنگامی ثبت شد که ماه و خورشید٬ در یک لحظه از پس افق قطب جنوب اوج گرفتند. تاریکی ناگهانی که در پی این گرفت پیش آمد٬ سبب شد تا تاج خورشیدی بزرگی در اطراف ماه هویدا گردد. به طور اتفاقی٬ عکاس دیگری هم در یکی از تصاویر ثبت شده است که در آن لحظه در حال آنالیز دوربین خود بود. در سمت چپ او کیف تجهیزات و صندلی تاشو دیده می گردد. به زودی خورشید گرفتگی دیگری روز آدینه به وقوع خواهد پیوست و در اقیانوس اطلس شمالی مشاهده پذیر خواهد بود.

دیوار بزرگ زیر نور ماه

آدینه گذشته٬ هنگامی که خورشید از فراز این چشم انداز کوهستانی غروب کرد ماه ِ تقریباً کامل از سوی دیگر سر برآورد. ماه با نقطه اوج خود اندکی فاصله دارد؛ نقطه ای که دورترین فاصله ماه از زمین در مدار بیضوی اش است. این ماه٬ کوچک ترین و کم نورترین ماه کامل سال جاری بود. بخشی از دیوار بزرگ چین در این تصویر به چشم می آید. این دیوار باستانی خود موضوع افسانه ای بود که قدمت آن از دوره فضا هم بیشتر است؛ افسانه ای مبنی بر این که اگر انسان روی ماه بایستد می تواند دیوار چین را ببینید. اما حتی در مدارهای پایین دور زمین هم تشخیص بزرگ ترین ساخته های دست بشر کاری بسیار سخت است. ماه با وجود آن که در دورترین فاصله از سیاره زیبای مان نهاده شده است٬ در این سپیده دمان آسمان پرنور می درخشد و در نوار صورتی کم نوری٬ معروف به کمان ضد-فلق یا کمربند زهره٬ جای گرفته است.

در امتداد دیوار ماکیان

این ستون نشری w شکل که در این چشم انداز شگفت انگیز آسمانی به چشم می آید٬ دیوار ماکیان نام دارد. این ستون با درازای 20 سال نوری٬ خود بخشی از سحابی نشری بزرگتری مشهور به آمریکای شمالی است. تصویر بالا با استفاده از فیلتر مخصوص باند باریک تهیه شده است تا درخشش سرخ اتم های یونیده شده هیدروژن را به خوبی نمایش بدهد. گازهای یونیده شده جلو تصویر نیز با جزئیات دقیق در شکل های تاریک و غباری دیده می شوند. این تندیس های تیره بر اثر تابش های پرانرژی ستاره های جوان٬ داغ و پرجرم آن ناحیه شکل گرفته اند که احتمالاً ستاره ای هم در میان شان در حال شکل گیری باشد. سحابی آمریکای شمالی یا NGC 7000 در فاصله 1500 سال نوری از ما واقع شده است.

سوالات متداول هوشمند (Smart FAQ)

1. چرا تصاویر ارسالی از پلوتو با تأخیر بسیار زیاد به زمین می رسیدند؟

فاصله بزرگ پلوتو از زمین باعث می گردد سیگنال های رادیویی حدود 4.5 ساعت در راه باشند تا به آنتن های شبکه فضای دوردست (DSN) برسند. سرعت انتقال داده ها به علت قدرت کم فرستنده فضاپیما، بسیار پایین و حدود یک تا دو کیلوبیت در ثانیه بود. این سرعت لاک پشتی باعث شد که تخلیه کامل اطلاعات ذخیره شده در حافظه افق های نو بیش از 16 ماه طول بکشد. در واقع دانشمندان برای تماشا هر فریم تازه، باید هفته ها صبر و حوصله به خرج می دادند.

2. آیا خورشیدگرفتگی روی سیارات دیگر مثل مریخ هم به همین زیبایی دیده می گردد؟

در مریخ، قمرهای فوبوس و دیموس بسیار کوچک تر از آن هستند که بتوانند قرص خورشید را به طور کامل بپوشانند. آنچه در مریخ رخ می دهد بیشتر شبیه یک گذر یا گرفت جزئی سریع است که تنها چند ثانیه طول می کشد. زمین در منظومه شمسی استثنایی است، زیرا مقدار ظاهری ماه و خورشید در آسمان ما تقریباً برابر است. این تقارن تصادفی اجازه می دهد تا پدیده خیره نماینده خورشیدگرفتگی کلی فقط برای ساکنان زمین ممکن باشد.

3. فضاپیمای افق های نو پس از عبور از پلوتو اکنون کجاست و چه سرنوشتی دارد؟

این فضاپیما پس از دیدار با پلوتو، به سمت جرم دیگری در کمربند کایپر به نام آروکات حرکت کرد و در سال 2019 از کنار آن گذشت. در حال حاضر افق های نو همچنان در حال دور شدن از خورشید است و به سمت مرزهای فضای میان ستاره ای حرکت می نماید. سوخت هسته ای آن احتمالاً تا اواخر دهه 2030 میلادی دوام خواهد آورد و به ارسال داده های محیطی ادامه می دهد. پس از اتمام انرژی، این کاوشگر به عنوان یک سفیر خاموش از تمدن ما، برای همواره در فضای بیکران باقی خواهد ماند.

4. چرا در تصاویر نجومی، سحابی ها همواره رنگ های تند و عجیبی دارند؟

بسیاری از این رنگ ها برای آشکارسازی جزئیاتی انتخاب می شوند که چشم انسان قادر به تماشا آن ها در نور مرئی نیست. عکاسان با استفاده از فیلترهای باریک، درخشش گازهایی مثل اکسیژن (آبی) و هیدروژن (قرمز) را از هم تفکیک می نمایند. این روش که به رنگ کاذب معروف است، به دانشمندان یاری می نماید تا ترکیب شیمیایی و چگالی بخش های مختلف سحابی را تحلیل نمایند. بنابراین، اگر با چشم مستقیم به این سحابی ها نگاه کنید، احتمالاً آن ها را به صورت لکه هایی خاکستری و محو خواهید دید.

5. آیا طوفان های مغناطیسی که باعث شفق قطبی می شوند، برای انسان ها خطرناک هستند؟

جو و میدان مغناطیسی زمین مانند یک سپر محافظ عمل نموده و مانع از رسیدن ذرات پرانرژی به سطح زمین می شوند. برای انسان هایی که روی زمین زندگی می نمایند، این طوفان ها هیچ خطر فیزیکی مستقیمی ندارند و تنها زیبایی بصری ایجاد می نمایند. اما فضانوردان در مدار زمین و مسافران هواپیماهای قطبی ممکن است در معرض دوز بالاتری از تابش قرار بگیرند. بعلاوه، این طوفان ها می توانند با القای جریان های الکتریکی، شبکه های برق و سیستم های ناوبری جی پی اس (GPS) را مختل نمایند.

6. منظور از قفل گرانشی در خصوص پلوتو و قمرش کارن چیست؟

در منظومه شمسی، بیشتر قمرها فقط یک روی خود را به سیاره مادر نشان می دهند، اما در خصوص پلوتو، هر دو جرم در قفل گرانشی هم هستند. این یعنی پلوتو و کارن همواره یک سمت ثابتشان رو به یکدیگر است و مانند دو پایکوبینده که دست هم را گرفته اند، دور هم می چرخند. اگر روی سمتی از پلوتو باشید که رو به کارن نیست، هرگز این قمر را در آسمان نخواهید دید. این پدیده به علت جرم نسبتاً زیاد کارن در مقایسه با پلوتو و فاصله نزدیک آن ها ایجاد شده است.

7. چطور می توانیم ستاره قطبی را با استفاده از ملاقه بزرگ پیدا کنیم؟

کافی است دو ستاره انتهایی لبه ملاقه که به آن ها ستاره های راهنما می گویند را پیدا نموده و خطی فرضی بین آن ها رسم کنید. اگر این خط را حدود پنج برابر فاصله بین آن دو ستاره در همان جهت ادامه دهید، به ستاره قطبی خواهید رسید. ستاره قطبی (Polaris) همواره در شمال آسمان ثابت است و بقیه ستاره ها به دور آن می چرخند. این روش ساده و کاربردی، هزاران سال است که نجات بخش مسافرانی بوده که راه خود را در تاریکی شب گم نموده بودند.

جمع بندی نهایی

سفری که از اعماق پلوتو شروع کردیم و با عبور از سحابی های درخشان به دیوارهای باستانی زمین ختم شد، نشان دهنده پیوستگی ناگسستنی دانش و کنجکاوی بشر است. پلوتو، که زمانی تنها نقطه ای مبهم در تلسکوپ ها بود، اکنون با کوه های یخی و دشت های نیتروژنی اش، درک ما از زمین شناسی سیاره ای را دگرگون نموده است. از سوی دیگر، رویدادهایی چون خورشیدگرفتگی و پایکوبی شفق های قطبی به ما یادآور می شوند که زمین نه یک کره منزوی، بلکه بخشی از یک سیستم پویای کیهانی است که تحت تأثیر مستقیم خورشید واقع شده است. این تصاویر و حقایق، بیش از آنکه پاسخی به پرسش های ما باشند، دریچه های تازهی به سوی شگفتی های ناشناخته می گشایند. کیهان با تمام عظمتش، همچنان منتظر است تا لایه های بیشتری از اسرار خود را برای چشمان مشتاق ما فاش کند؛ تنها کافی است که شب را دریابیم و نگاه مان را به آسمان بدوزیم.

شما هم در این سفر ستاره ای همراه شوید!

کدام یک از این تصاویر یا فکت های نجومی بیشتر از همه فکر شما را درگیر کرد؟ آیا تا به حال تجربه تماشای یک خورشیدگرفتگی یا شفق قطبی را از نزدیک داشته اید؟ یا شاید هم در شب های پرستاره در پی ملاقه بزرگ گشته اید! مشتاقانه منتظر خواندن تجربیات، سوالات و نظرات شما در بخش دیدگاه ها هستیم. بیایید با هم درباره عظمت کیهان تبادل نظر کنیم.

نوشته های مرتبط با عکس های نجومی

• آلبوم اسرارآمیز فضا؛ از سحابی های رنگارنگ تا تپ اخترهای در حال چرخش
• از طلوع زمین تا اشباح سرخ: سفری تصویری به ژرفای ناشناخته های کیهان
• اطلس فوتون ها: سفری خیره نماینده از طیف خورشید تا قلب پلوتو
• گالری عکس شگفتی های اعماق آسمان؛ از قلب تپنده پلوتو تا پایکوبی دنباله دار پن استارز در افق

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.

باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

گالری عکس شگفتی های اعماق آسمان؛ از قلب تپنده پلوتو تا پایکوبی دنباله دار پن استارز در افق

از طلوع زمین تا اشباح سرخ: سفری تصویری به ژرفای ناشناخته های کیهان

مؤسس پایرِیت بِی در کامبوج دستگیر شد

ویبو طبق قانونی تازه ای در چین کاربران محبوب و اینفلوئنسرها را مجبور می نماید که با نام واقعی شان فعالیت…

کدام انتها بندی را برای سریال ها می پسندید؟ انتها خوش برای قهرمان ها، شوکه نماینده، بی معنی یا انتها بندی ای که عمدا در تضاد…

8 شگفتی زندگی از دید کتاب حیرت، شگفتی های روزمره چگونه زندگی ما را متحول می نمایند؟